پیوند تاریخ و داستان در روایت تسخیر سفارت آمریکا
رمان «عملیات لوتوس» اثر شیما جوادی فرصتی برای تأمل درباره یکی از ظرفیت‌های کلیدی رمان تاریخ معاصر ایران؛ یعنی تسخیر سفارت آمریکا در تهران است که در فرهنگ عمومی جامعه ایران با عنوان تسخیر لانه جاسوسی آمریکا شناخته می‌شود.
قاب فردا به نقل از همشهری آنلاین- علی‌الله سلیمی: در حالی که وقوع یک واقعه تاریخی برای همگان روشن است، نویسنده رمان چه ابزاری برای شگفت‌زده کردن مخاطب در اختیار دارد؟ وقتی پای ماجرایی مستند و ثبت‌شده در تاریخ جامعه به میان می‌آید، تخیل چه جایگاهی پیدا می‌کند و مرزهای فاصله گرفتن از واقعیت برای نویسنده کجاست؟
این پرسش‌ها در هنگام مطالعه رمان «عملیات لوتوس» اثر شیما جوادی که به ماجرای تسخیر سفارت آمریکا در تهران توسط دانشجویان پیرو خط امام می‌پردازد، اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. واقعه‌ای که بارها در قالب کتاب و فیلم به آن پرداخته شده و از زوایای تاریخی، سیاسی و اجتماعی متعددی بررسی شده است. بنابراین، چالش اصلی نویسنده تنها بازنمایی یک ماجرای تاریخی نیست؛ بلکه یافتن شیوه‌ای برای تبدیل آن به یک روایت داستانی جذاب است. جوادی برای دستیابی به این هدف، ساختار اصلی داستان خود را بر شخصیت‌های خیالی استوار کرده و در کنار آن‌ها از چهره‌های واقعی و شناخته‌شده آن دوره بهره گرفته است. مواضع و گفتار شخصیت‌های واقعی بر اساس مستندات تاریخی شکل گرفته، در حالی که کنش‌ها و رفتار شخصیت‌های داستانی حاصل خلاقیت و تخیل نویسنده است. به این ترتیب، دو جهان واقعی و داستانی در کنار یکدیگر قرار گرفته و روایت را پیش می‌برند.
داستان با روایتگری شخصیت فرنگیس، با نام مستعار نیلوفر مظاهری آغاز می‌شود که با هویتی ساختگی به فعالیت‌های مخفیانه یک گروه سیاسی می‌پردازد. او به همراه شخصیتی به نام اکرم، از اعضای یک سازمان سیاسی فعال هستند که تجربه قتل یکی از اعضای جدا شده از سازمان، «اسد»، را در کارنامه خود دارند. قتل پنهانی اسد و دفن او در خانه‌ای قدیمی، نقطه شروع روایت است؛ حادثه‌ای که کابوس آن همواره فرنگیس را همراهی می‌کند و ترس از افشای هویت، به یکی از انگیزه‌های محرک داستان تبدیل می‌شود. در آستانه تسخیر سفارت آمریکا در تهران، این دو زن برای انجام مأموریتی حساس از سوی سازمان فراخوانده می‌شوند تا در میان دانشجویان پیرو خط امام نفوذ کرده و با اقدامات مخفیانه خود در دسترسی به اسناد و مدارک و انتقال آن‌ها به سازمان، انتظارات مقامات بالادستی خود را برآورده سازند. در نتیجه، آن‌ها با اهداف و نقشه‌ای مشخص به جمع دانشجویان پیرو خط امام می‌پیوندند و در طراحی و اجرای تسخیر سفارت آمریکا مشارکت می‌کنند.
یکی از ویژگی‌های برجسته رمان «عملیات لوتوس»، بهره‌گیری از ظرفیت‌های ژانر جنایی-پلیسی در قلب یک واقعه تاریخی است. قتل اسد، رازهای پنهان، هویت‌های جعلی و هراس از افشای حقیقت، به روایت نیرویی تعلیق‌آمیز مضاعف می‌بخشند. فرنگیس و اکرم در موقعیتی قرار دارند که هر رفتار و تصمیم آن‌ها می‌تواند هویت واقعی‌شان را آشکار سازد. این دلهره در جزئیات روایت جریان دارد و به خواننده اجازه می‌دهد واقعه تاریخی را از منظر شخصیت‌هایی دنبال کند که در آن، هم نقش‌آفرین هستند و هم در معرض خطر.
در بخش مربوط به تسخیر سفارت، داستان از جلسه پرجمعیت پلی‌تکنیک و بحث‌های داغ درباره مشروعیت اقدام علیه سفارت، به حرکت دسته‌جمعی دانشجویان، مذاکره با نگهبانان، بالا رفتن از دیوار، شکستن شیشه‌ها و ورود به ساختمان می‌رسد. روایت، جزئیات عملیات را در کنار اضطراب و رازهای شخصیت‌های داستانی قرار می‌دهد؛ به گونه‌ای که خواننده، همزمان با دنبال کردن روند یک واقعه شناخته‌شده، نگران سرنوشت افرادی است که در دل آن ماجرا هویت واقعی خود را پنهان کرده‌اند. در واقع، نویسنده از تخیل برای خلق موقعیتی استفاده کرده که در دل یک واقعه تاریخی جای می‌گیرد و به آن امکان می‌دهد از زاویه‌ای نوین روایت شود. شخصیت‌های داستانی قرار نیست جای شخصیت‌های واقعی را بگیرند یا به عنوان شاهدان عینی تاریخ معرفی شوند؛ آن‌ها ابزارهای داستانی نویسنده برای نزدیک شدن به فضای آن روزها و ایجاد تعلیق در روایت هستند. خواننده نیز با آگاهی از ماهیت داستانی اثر، این قرارداد را می‌پذیرد و در طول مطالعه، میان شخصیت‌های ساخته ذهن نویسنده و چهره‌های واقعی تاریخ تمایز قائل می‌شود.
با این حال، در تجربه مطالعه این رمان، شخصیت‌های داستانی به اندازه شخصیت‌های تاریقی در ذهن خواننده باقی نمی‌مانند. به نظر می‌رسد کنجکاوی مخاطب درباره شخصیت‌های واقعی و جست‌وجوی ردپای آن‌ها در حوادث، همچنان بر جذابیت شخصیت‌های داستانی غلبه می‌کند. این امر شاید یکی از چالش‌های نوشتن رمان درباره وقایعی باشد که پیش از این در حافظه تاریخی مخاطب جای گرفته‌اند؛ خواننده تنها داستان را دنبال نمی‌کند، بلکه همزمان می‌خواهد رابطه آن را با آنچه از تاریخ می‌داند، کشف کند.
در چنین آثاری، تخیل نه رقیب تاریخ است و نه مجوزی برای بازنویسی دلخواه واقعیت. کارکرد اصلی آن می‌تواند پر کردن فاصله میان دانستن یک واقعه و تصور زندگی آدم‌هایی باشد که در بستر آن حضور داشته‌اند. تاریخ به ما می‌گوید چه اتفاقی افتاده است، اما داستان می‌تواند امکان نزدیک شدن به ترس‌ها، تردیدها، انگیزه‌ها و موقعیت‌های انسانی را فراهم کند؛ البته به شرط آنکه مرز میان مستندات تاریخی و ساخته‌های ذهن نویسنده مبهم نشود. رمان «عملیات لوتوس» از این منظر فرصتی برای تأمل درباره یکی از ظرفیت‌های مهم رمان تاریخی است: اینکه چگونه می‌توان از دل یک واقعه شناخته‌شده، جهانی داستانی خلق کرد؛ جهانی که قرار نیست جای تاریخ را بگیرد، بلکه می‌کوشد دریچه‌ای نو برای مواجهه با آن بگشاید.
کتاب «عملیات لوتوس» نوشته شیما جوادی در 350 صفحه، با تیراژ 1000 نسخه از سوی انتشارات شرکت چاپ و نشر بین‌الملل منتشر شده است.
