تودوک؛ قصه کارآفرینی ۶۰ زن روستایی که یک عروسک ۱۰۰ ساله را از ایران تا آلمان و کانادا برد
تودوک‌های قد و نیم‌قد با استخوان‌های چوبی، تن پارچه‌ای، دامن زری و موی بُزی، سربند توری و صورت دکمه‌ای یا چشم و ابرو و لب‌ودهان نخی، از دیرباز در تاجمیر ساخته می‌شده‌اند.
قاب فردا به نقل از همشهری آنلاین- سحر جعفریان عصر: تودوک‌ها محصول روستای تاجمیر در استان خراسان جنوبی، شهرستان سربیشه هستند و سازندگان آن‌ها، زنان تاجمیری‌اند. این مادران صبور که قریب به صدها سال است، دانش ساخت این عروسک را از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده‌اند. تودوک‌ها با کوک‌های ساده‌ای از چوب، تکه‌های پارچه، دکمه، موی بز، پشم گوسفند و برگ‌های معطر دوخته و شکل داده می‌شوند تا کودکان تاجمیری فاقد بازیچه نباشند. این عروسک‌های محلی که با نام «عروسک تودوک» شناخته می‌شوند، در سال ۱۳۹۳ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایران ثبت شدند و به‌زودی به سوغاتی‌ای فراتر از مرزها تبدیل شدند. هاجر کلندرزهی، یکی از تودوک‌دوزان روستای تاجمیر، در گفت‌وگو با همشهری از داستان‌های جالب و ناگفته‌های کارآفرینی زنان این منطقه با این عروسک ایرانی می‌گوید.
تودوک، بازیچه گیس‌سفیدان و خردسالان
هاجر نخستین تودوک را برای فاطمه، دختر هفت‌ساله‌اش ساخت و نام آن را «مه‌جبین بانو» نهاد. این تودوک که حالا کمی فرسوده و وارفته است، همچنان بر سر تاقچه اتاق مهمان خانه فاطمه قرار دارد. پس از آن اولین نمونه، هاجر گهگاه تودوک‌های کوچک و دیگری را نیز برای نوه‌هایش و دختران همسایه‌های کم‌سن‌وسال می‌دوخت. کسب‌وکار او در سال ۱۳۹۲ با تودوک‌دوزی شروع شد؛ اتفاقی که مشابه آن برای بسیاری از زنان تاجمیر افتاد. هاجر از آن سال و آن فعالیت خاص چنین می‌گوید: «تودوک، عروسکه کهنه‌سال (قدیمی) این حومه‌اس. بازیکه من گیس‌سفید بوده و الانم بازیکه بچه بچه منه.» ادعای او را با این گواهی تأیید می‌کند: «اینجا که شهر نیست اسباب‌بازی و از این چیا داشته باشه. ننه هرکس با لَت (تکه) پارچه و چند باریکه چوب و برگای بودار (معطر) و مو و پشم بز و گوسفند براش وسیله بازی درست می‌کنه. تودوک یعنی دختر کوچیک بیشتر برا دختراس و مرد چوپون هم برا پسرا.»
کمی مکث می‌کند و دوباره گفتگو را پیش میبرد: «تو این کاغذا (روزنامه) و اینترنتا نوشتن بی‌بی‌گل کلندرزهی، تودوک تاجمیر رو زنده کرد. بله، بی‌بی‌گل سبب شد که تودوک‌دوزی هم کار و نون ما بشه، هم اعتبار تاجمیر، ولی قبل از اون، بانوبخت کلندرزهی خدابیامرز بود که همه‌ش سنگ عروسک تودوک رو به سینه می‌زد و می‌گفت نذارید ایی میراث، خاک شه.» در سال ۱۳۹۰، یکی از صدها تودوک دوخته‌شده به دست بی‌بی‌گل کلندرزهی به خانه عروسک بیرجند رسید و سال بعد نیز چند نمونه از تودوک‌های او به فعالان اجتماعی و تسهیلگران امور کارآفرینی زنان روستایی رسید: «چندتایی خانوم شهری اومدن تاجمیر. می‌گفتن واسه اشتغال‌زایی اومدن. باید زودتر از اون وقت می‌اومدن؛ خو اینجا کار نبود؛ زمینش که کویر برهوته و هواش هم خشک. گفتن شما تودوک بدوزید، ما براتون می‌فروشیم.» تودوک نخستین عروسک بومی و محلی ایران است که در سال ۱۳۹۳ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ملی به ثبت رسید.
تودوک‌های تاجمیر، سیتیزن‌های جهانی‌اند
با ثبت نام تودوک در فهرست میراث فرهنگی، سالن آجری و تقریباً ۲۰ متری نمایشگاه و فروشگاه عروسک‌دوزی تاجمیر نیز ساخته شد. هاجر در این باره می‌گوید: «تو تاجمیر رسم نیست زنا خیلی از سرا (خانه) بیرون دربیان؛ واسه همین عروسک‌خونه گلکاری (بنا) شد. اولا نصف زنای تاجمیر هرچی پارچه و دکمه و چوب داشتن، می‌آوردن عروسک‌خونه و دور هم تودوک می‌دوختن.» در برخی روزها، سالن آجری تازه‌ساخته تاجمیر به دلیل شمار زیاد زنان تودوک‌دوز، جای کافی نداشت و به‌ناچار تودوک‌دوزی شیفت‌بندی می‌شد؛ از ساعت ۸ صبح تا ۱۲ ظهر و از ۲ بعدازظهر تا ۵ عصر برای ۶۲ زنی که از این کار درآمد داشتند. هاجر با توجه به تجربه‌اش تأکید می‌کند: «جمعیت تاجمیر هیچ وقت بیشتر از ۸۵۰ نفر نرفته. از این ۸۵۰ نفر، نصفش زنای بالغن که تقریباً ۶۰ تا ۶۵ نفرشون اونا سالای اول، تودوک‌دوزی می‌کردن.» این جمله که با تأکید بیان می‌شود، ادامه می‌یابد: «همین تودوک‌دوزی نذاشت جوونا فکر کوچ بیفتن. روستای ما تو این حوالی با اینکه زمینش خشک شده و بار نمیده، کمترین کوچ رو داشته.»
زنانی که در دوزندگی و سایزبندی تودوک‌ها تخصص داشتند، روزانه ۸ تا ۱۰ تودوک می‌دوختند. هاجر در این زمینه توضیح می‌دهد: «بیشترایا ۵ تا ۶تودوک می‌تونستن سر هم بدوزن، بستگی به تعداد سفارشا داشت. مثلا سفارشای عمده رو چند نفر از یه منزل، مادر و دختراش دست می‌گرفتن. سفارشای سوغات خارج رو هم حوصله‌دار و اونا که لتای پارچه‌ای گرون داشتن می‌دوختن.» به باور هاجر و بسیاری از زنان تاجمیر، تودوک بخت بلندی داشته است که از روستای مرزی‌اش تا راه‌های بسیار دور رفته است؛ راه‌هایی به دورترین نقاطی که هاجر و بسیاری از زنان تاجمیر پیش از این، نام هیچ‌کدام را نمی‌دانستند؛ آلمان، کانادا، برزیل، فرانسه، هلند و استرالیا.
جنگ عروسک‌کش
با آنکه جنگ کسب‌وکار تودوک‌دوزی تاجمیر را از رونق انداخته و بیش از یک سال از دوخت‌ودوز و تحویل آخرین سفارش هاجر می‌گذرد، اما او همچنان تکه‌های پارچه و چوب جمع می‌کند: «عادته یا امید نمی‌دونم. جمع می‌کنم دیگه اگه یه وقت پارچه سنگین ببینم یا دکمه قشنگ دَم‌دستم باشه.» تکه‌های پارچه سنگین را برای تودوک‌های عروس نگه می‌دارد: «عاروس باید رخت بَرش گرون باشه؛ چه آدمیزاد باشه، چه تودوک. بَر باقی تودوکا از لت پارچه‌های معمولی، همینا که بر خودمونه، می‌دوزیم.» از زمزمه‌های رایج در هنگام تودوک‌دوزی نیز می‌گوید: «لَب‌جنبونکمون لالایی و قصه‌های خود عروسکای تودوکه. مثلا قصه تودوک شاهدختی که عروس شاه از مابهترون شد یا تودوکای ننه و آقا که واسه سیری شکم بچه‌شون جگر خودشون رو بار می‌ذاشتن…»
داستان‌های تودوک، گفتگو را به سوی چرایی و نحوه طراحی و دوخت شناسنامه برای تودوک‌های دست‌دوز کشاند: «یکی، دوسال بعد از اینکه به کارمون سکه افتاد، چند تا از بچه‌های خُرد و سواد دار تاجمیر پیشنهاد دادن روی یه تیکه پارچه سفید اسم‌ورسم و قصه هر تودوک رو بنویسن و سنجاقش کنن بهش… یه چیزی مثل شناسنامه.» در سال‌های نخست، قیمت هر تودوک با توجه به سایز و جنس پارچه‌های مصرفی، از ۵۰ تا ۱۰۰ هزار تومان متغیر بود. قیمت‌های بالاتر مربوط به خانواده‌های تودوکی (شامل ۴ تا ۵ عروسک تودوک) بود و مبلغی در حدود ۳۰۰ تا ۵۰۰ هزار تومان را شامل می‌شد. هاجر در این بخش از گفتگو توضیح می‌دهد: «اون وقتا، کار و بارمون خوب بود. اونقدری خوب بود که خیلی زنا به غیر از تودوک، جاکلیدی، دستبند و آویز در خونه هم دوختن.»
قیمت تودوک در سایز کوچک و با مصالح معمولی، پیش از شروع جنگ ۱۲ روزه به حدود ۲۵۰ تا ۳۵۰ هزار تومان رسید و پس از آن جنگ و جنگ ۴۰ روزه تا به امروز، زنان تاجمیر جز چند سفارش انگشت‌شمار برای دوخت تودوک، سفارش قابل توجه دیگری نداشته‌اند. سفارش‌های تودوک‌دوزی معمولاً از طریق برخی اپلیکیشن‌های فروش آنلاین صنایع دستی و هنری یا پلتفرم‌های مختص کارآفرینی زنان روستایی ثبت می‌شد و به دست هاجر و سایر زنان تاجمیر برای اجرا می‌رسید. در پایان گفتگو، هاجر از آخرین تودوک سفارشی که دوخته می‌گوید: «یه تودوک ۳۰ سانتی دوختم برای دختر بچه‌سالی تو تهران. دخترک خواسته بود، تودوکش صورت دکمه‌ای نباشه. لب و دهان و چشم و ابرو داشته باشه… بعد اون دیگه تودوک ندوختم… امان از جنگ که به عروسک هم رحمش نمیاد… ای، مرگ به جنگ…» گاهی شاید تودوکی سردستی برای یکی از نوه‌هایش به یاد مه‌جبین تودوک که سر تاقچه اتاق مهمان خانه دخترش نشسته، بدوزد.
