دندان‌های بدون پوسیدگی تا پایان عمر: خطر پوسیدگی دندان‌های شیری از ۶ سالگی
بسیاری از افراد، پوسیدگی دندان را بخشی طبیعی از زندگی می‌دانند؛ نگرش که احتمالاً منجر به آن شده است که بیش از ۵۰ درصد سالمندان ایرانی حتی یک دندان در دهان خود نداشته باشند. با این حال، متخصصان معتقدند که با مراقبت صحیح، می‌توان تا پایان عمر دندان‌ها را حفظ کرد. آن‌ها تأکید دارند که حتی دندان‌های شیری نیز به مراقبت زیادی نیاز دارند و نباید به دلیل موقتی بودن نادیده گرفته شوند، به‌ویژه دندان شماره ۶. اما چگونه می‌توان از دندان‌ها مراقبت کرد و از پوسیدگی‌ها جلوگیری نمود و آیا تمام عوامل پوسیدگی دندان در کنترل ما هستند؟
آینده بدون پوسیدگی تا چه حد دست‌یافتنی است؟ / ۴ کار مهم
اهمیت مراقبت از دندان‌ها به‌قدر است که در ایران پویش ملی سلامت دهان و دندان برگزار می‌شود تا آگاهی‌بخشی را از کودکی و در سطح دانش‌آموزان ترویج دهد. امسال این پویش از ۲۵ مهر آغاز و به مدت یک هفته ادامه خواهد داشت. شعارهای این پویش عبارتند از: «دو دوتا یادت نره؛ روزی دو بار مسواک، هر بار دو دقیقه»، «نخ دندان، دوست دندان»، «دندان سالم با تغذیه سالم»، «دندان ۶؛ دوست شما از ۶ سالگی تا پایان عمر»، «خمیردندان حاوی فلوراید؛ محافظ دندان» و «دهان و دندان سالم با مراجعه منظم به دندانپزشک».
۱۴ اکتبر (۲۲ مهر) نیز به‌عنوان روز جهانی آینده بدون پوسیدگی دندان بود؛ مناسبتی که امسال بر ضرورت قرار گرفتن سلامت دهان در اولویت نظام‌های سلامت تأکید داشت. این مناسبت بین‌المللی که در سال ۲۰۱۶ از سوی ائتلاف جهانی برای آینده بدون پوسیدگی دندان (ACFF) پایه‌گذاری شده است، بر ضرورت توجه به سلامت دهان در تمام مراحل زندگی، از کودکی تا سالمندی، تأکید می‌کند.
اما آینده بدون پوسیدگی دندان تا چه اندازه دست‌یافتنی است؟ ابتدا باید دانست که پوسیدگی دندان، نتیجه فعالیت باکتری‌های موجود در پلاک میکروبی دندان است. این باکتری‌ها قندهای آزاد موجود در مواد غذایی و نوشیدنی‌ها را به اسید تبدیل می‌کنند. اسید به‌تدریج مواد معدنی مینای دندان را از بین میبرد و اگر این روند ادامه پیدا کند، حفره پوسیدگی شکل می‌گیرد.
دکتر مصطفی محاوری، دندانپزشک، در این زمینه به همشهری می‌گوید: «برای پیشگیری از پوسیدگی دندان چند فاکتور خیلی مهم وجود دارد؛ تغذیه مناسب و پرهیز از مصرف بیش از حد تنقلات شیرین، رعایت بهداشت دهان و دندان شامل ۲ بار مسواک زدن در روز، درست مسواک زدن، استفاده از نخ دندان، استفاده از عوامل تقویت‌کننده دندان مانند فلورایدتراپی (دهان‌شویه) و اقدامات پیشگیرانه‌ای مثل چکاپ‌های دوره‌ای به‌موقع.» محاوری می‌گوید: «ضعف در هر یک از این عوامل می‌تواند منجر به بروز پوسیدگی در دندان‌ها شود.»
قند و شکر در کوله کودکان!
این دندانپزشک می‌گوید: «بحث تغذیه – به خصوص در کودکان – خیلی مهم است. مثلا مواد حاوی قند اگر بیش از دو بار در روز مصرف شوند، کودک را در گروه ریسک متوسط تا پرخطر قرار می‌دهند. اگر می‌خواهیم کودک ما دچار پوسیدگی دندان نشود، باید مصرف این مواد به یک تا دو بار در روز محدود شود.»
محاوری ادامه می‌دهد: «در کشورهایی که به سلامت دهان و دندان اهمیت می‌دهند، کودکان معمولا میان‌وعده‌هایی شامل اسنک‌های گیاهی را با خود به مدرسه می‌برند که سفت هستند و نیاز به جویدن دارند و در تقویت عضلات فک و تحریک ترشح بزاق نقش دارند؛ مثل هویج، سیب و سایر خوراکی‌های طبیعی سفت. اما در کشور ما والدین تنقلاتی را برای کودکان در نظر می‌گیرند که هم حاوی قند هستند و به‌شدت باعث بروز پوسیدگی دندان می‌شوند و هم عملکرد جویدن در آن‌ها نقشی ندارد. مثل بیسکویت و کیک و آبمیوه.»
مراقبت از دندان‌ها از اولین سال زندگی
متخصصان تأکید دارند که پیشگیری از پوسیدگی، بهترین، موثرترین و ارزان‌ترین راهکار برای جلوگیری از پوسیدگی دندان‌هاست و پیشگیری باید از همان ابتدای تولد آغاز شود. در حالی که بسیاری از والدین به دلیل ناآگاهی و تصور اینکه دندان‌های شیری اهمیتی ندارند، کودکان خود را حتی تا ۱۲ سالگی، یک بار هم نزد دندانپزشک نمی‌برند و زمانی به دندانپزشک مراجعه می‌کنند که کودکشان چند دندان پوسیده دارد. این را دکتر محاوری می‌گوید و اضافه می‌کند: «دندان‌های شیری موقتی هستند اما بی‌اهمیت نیستند. پوسیدگی دندان‌های شیری می‌تواند درد، اختلال در جویدن و خواب و مشکلاتی برای سلامت دهان کودک ایجاد کند.»
این دندانپزشک تأکید می‌کند: «از همان کودکی باید مسواک زدن، استفاده از خمیردندان حاوی فلوراید، استفاده از نخ دندان و نیز چکاپ‌های دوره‌ای که بنا بر تشخیص دندانپزشک هر ۴ ماه یا هر ۶ ماه یک بار است، جدی گرفته شود.»
مراقب دندان ۶ کودکان باشید
یکی از دندان‌های کودکان که والدین باید بسیار مراقب سلامت آن باشند، دندان ۶ است؛ دندانی دائمی که در ۶ سالگی کودک می‌روید و اغلب والدین آن را با دندان شیری اشتباه می‌گیرند و از آن مراقبت کافی نمی‌کنند.
دکتر شهرام مشرّفیان، دندانپزشک کودکان و استادیار دانشگاه علوم پزشکی تهران پیش از این در گفتگویی با همشهری به این نکته بسیار مهم اشاره کرده بود که: «دندان ششم، اولین دندان دائمی است که به دلیل رویش در حدود شش‌سالگی، به «دندان شش» معروف است و اگر از وسط دهان هم بشماریم، دندان شماره ۶ محسوب می‌شود. این دندان چون خیلی زود رویش پیدا می‌کند ــ حوالی شش تا هفت‌سالگی ــ اغلب با دندان شیری اشتباه گرفته می‌شود. در حالی که شیری نیست و از همان ابتدا به صورت دائمی درمی‌آید. به همین دلیل بسیاری از والدین آن را با دندان شیری اشتباه می‌گیرند و رسیدگی کافی به آن نمی‌کنند و همین باعث می‌شود این دندان در کودکان زود دچار پوسیدگی شود. در حالی که دندانِ بسیار مهمی است.»
به گفته این دندانپزشک، «دندان ششم، نقش کلیدی در اکلوژن دارد؛ یعنی جایگاه آن در فک بسیار مهم است، رابطه‌اش با دندان مقابل اهمیت زیادی دارد و نقش تعیین‌کننده‌ای در نحوه روی هم قرار گرفتن دندان‌ها و بستن فک ایفا می‌کند.»
بزرگسالان هم چکاپ‌های دوره‌ای را عقب نیندازند
اما مراقبت از دندان فقط مختص کودکان نیست. با افزایش سن، اهمیت مراقبت از دندان‌ها بیشتر می‌شود. اما متأسفانه بسیاری از بزرگسالان به‌دلیل مشغله‌های روزانه، مراجعه به دندانپزشک را تا زمان بروز درد به تعویق می‌اندازند. در حالی که پوسیدگی در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد و گاهی زمانی ظاهر می‌شود که پوسیدگی پیشرفت کرده است.
مسواک زدن روزی دو بار؛ هر بار به مدت دو دقیقه با خمیردندان حاوی فلوراید ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ (ppm)، مهم‌ترین اقدام روزانه برای پیشگیری از پوسیدگی است. تمیز کردن فاصله میان دندان‌ها با نخ دندان نیز ضروری است، چرا که مسواک به‌تنهایی نمی‌تواند همه سطوح دندان‌ها را پاک کند. کاهش مصرف قندهای آزاد، نوشیدن آب به‌جای نوشیدنی‌های شیرین و مراجعات منظم دوره‌ای به دندانپزشک (هر ۶ ماه) نیز به شناسایی زودهنگام مشکلات کمک می‌کند.
آینده بدون پوسیدگی زمانی دست‌یافتنی‌تر می‌شود که پیشگیری از کودکی آغاز شود و در تمام طول عمر، با مراقبت روزانه و دسترسی به خدمات دندان‌پزشکی ادامه پیدا کند. واقعیت این است که نمی‌توان برای همه افراد و در تمام طول عمر، نبود پوسیدگی را تضمین کرد، اما می‌توان خطر آن را به میزان قابل‌توجهی کاهش داد. حتی در مراحل اولیه، پیش از تشکیل حفره، امکان متوقف کردن روند پوسیدگی و بازگشت بخشی از مواد معدنی مینای دندان وجود دارد. اما اگر مراجعه به دندانپزشک به تأخیر بیفتد، درمان هم پیچیده‌تر و هم پرهزینه‌تر خواهد شد.
