کشف سنگنوشته ساسانی مراسم باستانی تیرگان در فارس

در استان فارس، سنگنوشتهای متعلق به دوره ساسانی کشف گردیده که بر آن، عبارت «ماه تیر و روز باد» به خط پهلوی حکاکی شده است.
قاب فردا به نقل از همشهری آنلاین: این کتیبه، میتواند به عنوان مدرکی تاریخی از ارتباط آیینهای جشن تیرگان با روز باد در ایران باستان محسوب شود؛ جشنی که آیینهای آن شامل آبپاشی، بارانخواهی، بستن رشتهای هفترنگ به دست و دیگر رسوم بود.
به گزارش قاب فردا به نقل از همشهری آنلاین، ابوالحسن اتابکی، باستانشناس و پژوهشگر تاریخ، از کشف یک سنگنبشته از دوره ساسانی در استان فارس خبر داد که در متن مختصر آن، دو نام زمان آیینی، «ماه تیر» و «روز باد» در کنار یکدیگر ذکر شده است؛ عبارتی که به عنوان یکی از شواهد مهم تاریخی در خصوص برگزاری و ارتباط آیینهای جشن تیرگان در دوران ساسانی شناخته میشود.
اتابکی با تأکید بر اهمیت این یافته بیان کرد: جشن تیرگان در روز تیر از ماه تیر برگزار میشد و در آیینهای کهن زرتشتی، روز دهم پس از آن، یعنی روز باد، با خاتمه بخشیدن به بخشی از مراسم این جشن همراه بود. یکی از مشهورترین این آیینها، بستن رشتهای آیینی به دست است که در میان زرتشتیان ایران با نام «تیر و باد» یا «تیر و واز» شناخته میشود.
این باستانشناس افزود: بر اساس روایت فارسی «هرمزدیار فرامرز»، موبدان در روز تیر از ماه تیر، نیرنگی (نوشتهای آیینی) مینوشتند و آن را به دست بهدینان میبستند تا در روز گوواد (باد) آن را گشاده و به آب اندازند. این آیین با دور کردن بلاها و ناخوشیها ارتباط داشته است. در گزارشهای زندهیادان «شاپور شهبازی» و «اردشیر آذرگشنسب» نیز به رشتهای متشکل از هفت نخ ابریشم رنگین و سیمی نازک اشاره شده که در روز تیر (۱۳ تیر زرتشتی – ۱۰ تیر خورشیدی) به مچ دست بسته میشد و در روز باد (۲۲ تیر زرتشتی – ۱۹ تیر خورشیدی)، باز شده و به باد یا آب روان سپرده میشد.
در برخی روایتهای مردمی، هنگام باز کردن این رشته، آرزوها و خواستهها نیز با خواندن اشعاری آیینی بیان میشد:
«تیر برو، باد بیا / غم برو، شادی بیا
محنت برو، روزی بیا / خوشه مرواری بیا»
اتابکی یادآور شد: «آبپاشی» و «پاشیدن آب» بر یکدیگر، از دیگر آداب شناختهشده تیرگان بوده که با بارانخواهی، فراوانی آب و آرزوی تندرستی پیوند داشته است.
داستان «آرش کمانگیر» و پرتاب تیر برای تعیین مرز ایران و توران نیز از روایتهای برجستهای است که در دوران معاصر جایگاه ویژهای در بازگویی این جشن یافته است. همچنین در برخی آداب زرتشتی کرمان و بم، نام «نخ تیرو» برای رشته آیینی این مناسبت در خاطرات و گزارشهای بومی باقی مانده است.
مجموع این روایتها نشان میدهد که تیرگان تنها جشنی برای شادمانی و سرور نبوده، بلکه مجموعهای از آیینهای مرتبط با آب، باد، بارانخواهی، دور کردن ناخوشیها و آرزوی تندرستی و فراوانی را در بر میگرفته است.
اما اهمیت سنگنوشتهی کشفشده در فارس در آن است که اکنون با یک سند باستانشناسی، سنگنوشتهای میراثی و مکتوب از دوره ساسانی روبرو هستیم که دیگر بر روایتهای شفاهی تکیه ندارد. شاهدی که نام «ماه تیر» و «روز باد» و در عین حال یکی از «بزرگترین جشنهای ایران باستان» را در یک عبارت کوتاه به خط پهلوی کتابی از دوره ساسانی کنار هم قرار داده است.
خوانش و ترجمهای که اتابکی از این سنگنوشته ارائه کرده، به شرح زیر است:
BYRH TYL W YWM WʾT حرفنویسی
māh Tīr ud rōz Wād آوانویسی
ترجمه: «ماه تیر و روز باد»

این عبارت کوتاه، از دیدگاه شناخت گاهشماری و آیینهای ایران باستان اهمیت ویژهای دارد و میتواند در بررسی پیشینه تاریخی ارتباط میان جشن تیرگان و آیین روز باد، جایگاهی ارزشمند داشته باشد. کشف این سنگنوشته، علاوه بر اهمیت آن در پژوهشهای کتیبهشناسی دوره ساسانی، دریچهای نو به بررسی ریشههای تاریخی برخی آیینها میگشاید که بازمانده آنها تا دوران معاصر در میان زرتشتیان و مردم ایران حفظ شده است.



