فریدون جیرانی: کارگردان روزنامه‌نگار
فریدون جیرانی بیشتر با عنوان «تاریخ شفاهی سینمای ایران» شناخته می‌شود، اما فعالیت‌های گسترده‌ای به عنوان روزنامه‌نگار، منتقد، نویسنده سینمایی و سردبیر نیز در کارنامه دارد. او چهره‌ای کهنه‌کار در مطبوعات است و در عین حال کارگردان فیلم‌های مهمی پس از انقلاب محسوب می‌شود.
قاب فردا به نقل از همشهری آنلاین ـ سعید مروتی: در روز شنبه ۱۶ آبان ۱۴۰۵، برنامه «کلاسیک‌های کانون» با نمایش فیلم «قرمز» اثر فریدون جیرانی و بزرگداشت این کارگردان، به همت کانون کارگردانان سینمای ایران و موزه سینمای ایران و با همکاری فیلم‌خانه ملی ایران، در سالن سینماتوگراف موزه سینما برگزار گردید. در این مراسم، اصغر نعیمی، احمد امینی، بیژن امکانیان، حبیب اسماعیلی، مهدی صباغ زاده و غلامرضا موسوی خاطرات خود را با فریدون جیرانی به اشتراک گذاشتند. پس از آن، جیرانی در کنار اصغر نعیمی به گفت‌وگو پرداخت و در مورد فیلم «قرمز» صحبت کرد. در پایان مراسم، با حضور فاطمه محمدی، مدیرعامل موزه سینما، و یاران قدیمی جیرانی، لوح تقدیر موزه سینما به پاس سال‌ها تلاش، آفرینش هنری و صیانت از تصویرهای ماندگار این سرزمین، به خالق «قرمز» اهدا شد.
محور اصلی مراسم بزرگداشت فریدون جیرانی بر این نکته تأکید داشت که او دایرة‌المعارف و حافظه سینمای ایران است. در این گزارش، با تمرکز بر فعالیت‌های مطبوعاتی و رسانه‌ای فریدون جیرانی، به این پرسش پاسخ داده شده که او چگونه به «تاریخ شفاهی سینمای ایران» تبدیل شد.
خبرنگار پرتلاش روزنامه «اطلاعات»
او در کاشمر متولد و در تربت‌حیدریه بزرگ شده و از مدرسه عالی اقتصاد قزوین فارغ‌التحصیل شده است. این روزنامه‌نگار، با وجود فعالیت‌های طولانی خود به عنوان فیلمنامه‌نویس — یکی از پرکارترین سناریست‌های دهه ۱۳۶۰ و نیمه اول دهه ۱۳۷۰ — و کارگردان — با ۱۵ فیلم بلند سینمایی و ۲ سریال — همواره در هر فرصتی به ریشه‌های اصلی‌اش، یعنی مطبوعات، بازمی‌گشت. جیرانی بیشتر با صفت «تاریخ شفاهی سینمای ایران» شناخته می‌شود، اما او به عنوان روزنامه‌نگار، منتقد، نویسنده سینمایی و سردبیر، مکتوبات فراوانی نیز دارد. او چهره‌ای کهنه‌کار در مطبوعات است که کارگردانی مهم پس از انقلاب نیز محسوب می‌شود و همواره دغدغه روزنامه‌نگاری و رصد سینمای ایران را داشته است.
آغاز فعالیت روزنامه‌نگاری جیرانی از اواسط دهه ۱۳۵۰ و حضور در تحریریه روزنامه «اطلاعات»، او را به عنوان روزنامه‌نگاری که بررسی سینمای رو به افول فارسی را در جامعه‌ای ملتهب، محور کار خود قرار داده بود، به تجربه‌ای زیسته رساند که در سال‌های بعد بسیار به کارش آمد. مدیریت صفحه هنری «اطلاعات» با رویکردی خبری، مصاحبه با سینماگران سرشناس آن دوران — از مسعود کیمیایی تا جلال مقدم — و تجربه حضور در فستیوال جهانی فیلم تهران و پیگیری دقیق اکران سینماها در دهه پنجاه، و رصد فضای روشنفکری و متن جامعه ایران که در آستانه تحولی بزرگ بود، حکم دانشگاه را برای جیرانی داشت. در آن سال‌ها، جیرانی با رفقای مشهدی‌اش از سینمای آزاد مانند غلامرضا موسوی — که به روزنامه «کیهان» پیوسته بود — و بیژن امکانیان — که منتقد روزنامه «اطلاعات» بود — و همچنین همکارانش در روزنامه «اطلاعات» — جواد مجابی دبیر سرویس هنری و محمد ابراهیمیان خبرنگار و منتقد — مراوده داشت.
بازخوانی تاریخ سینمای ایران
فراغت حاصل از ترک اجباری روزنامه «اطلاعات»، فرصتی را برای جیرانی فراهم کرد تا به مطالعات و پژوهش‌هایی بپردازد که در سال‌های بعد بسیار به کارش آمد. اوایل دهه ۱۳۷۰، فریدون جیرانی در هفته‌نامه «سینما»، حاصل تحقیقات و پژوهش‌های خود را منتشر کرد و به بازخوانی سینمای دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ با در نظر گرفتن شرایط سیاسی و اجتماعی آن دوران پرداخت. در زمانی که تنها مرجع موجود درباره تاریخ سینمای ایران، کتابی بود که مؤلف آن بدون دیدن بیشتر فیلم‌های سینمای قبل از انقلاب، آنها را در یک دسته‌بندی کلی به عنوان فیلمفارسی رد کرده بود، جیرانی به بازخوانی سینمای گذشته پرداخت. در سال‌های بعد، مشغولیت‌های فریدون جیرانی به عنوان فیلمساز پرکار پس از «قرمز»، باعث شد که کمتر فرصت برای چنین پژوهش‌هایی داشته باشد. هرچند جیرانی در هر فرصتی به دغدغه اصلی‌اش، یعنی واکاوی تاریخ سینمای ایران، می‌پرداخت. او همواره کوشیده است درباره سینمای ایران تحلیل ارائه دهد و نکته مهم این است که به دانسته‌های قدیمی خود اکتفا نکرده و به بازخوانی مداوم تاریخ سینمای ایران و رسیدن به تحلیل‌های تازه ادامه داده است.
مصاحبه با ستارگان دیروز و امروز
اواخر دهه ۱۳۷۰ و پس از موفقیت فیلم «قرمز»، نام جیرانی به عنوان سردبیر در شناسنامه «هفته‌نامه سینما» ثبت شد، اما عملاً فرصتی برای روزنامه‌نگاری نداشت. در همین دوران، هفته‌نامه «سینماجهان» منتشر شد و به رقابت با «هفته‌نامه سینما» پرداخت؛ به نظر می‌رسید هفته‌نامه‌ای که حدود یک دهه بی‌رقیب بود، میدان را به نشریه‌ای جذاب‌تر و خواندنی‌تر واگذار کرده است. در چنین شرایطی، فریدون جیرانی، در پرکارترین دوران خود به عنوان کارگردان، وارد میدان شد و با مصاحبه‌هایی که برای «هفته‌نامه سینما» انجام داد، رقابت تیراژ را از رقیب تازه‌وارد برد. مصاحبه‌های او با چهره‌هایی چون هدیه تهرانی و لیلا حاتمی نشان داد که جیرانی روزنامه‌نگار همچنان می‌تواند حرف اول را در مطبوعات سینمایی بزند. اساساً مصاحبه یکی از علایق دیرین جیرانی بود و فراموش نکنیم که اولین مصاحبه‌های پس از انقلاب با ناصر ملک‌مطیعی و فردین نیز توسط او انجام شد که اولی در «گزارش فیلم» و دومی در «فیلم و سینما» منتشر شدند.
روزنامه‌نگاری سینمایی روی آنتن زنده تلویزیون
جیرانی در دهه هشتاد با حضور در برنامه «دو قدم مانده به صبح»، روزنامه‌نگاری سینمایی را روی آنتن زنده تجربه کرد. در دورانی که جیرانی به عنوان کارگردان در سینما و تلویزیون فعال و پرکار بود، تولید برنامه سینمایی زنده برایش آن‌قدر جالب توجه بود که تمرکزش را روی برنامه‌ای به نام «هفت» گذاشت. وقتی هیچ گزینه مناسبی برای اجرای برنامه یافت نشد، جیرانی پذیرفت که در کنار سردبیری، مجری «هفت» نیز باشد. این برنامه که از سال ۱۳۸۹ روی آنتن رفت، به زودی به یکی از پربیننده‌ترین برنامه‌های تلویزیون تبدیل شد. مسعود فراستی پای ثابت میز نقد «هفت» شد و لحن تند و تیزش دل مخاطبانی که فیلم‌های ایرانی روی پرده را نمی‌پسندیدند، را خنک می‌کرد و روحیه ژورنالیستی جیرانی و تسلطش بر تاریخ و مناسبات سینمای ایران، «هفت» را به برنامه‌ای موفق تبدیل کرد. تا وقتی فراستی از خجالت فیلم‌های تجاری درمی‌آمد، همه چیز خوب پیش می‌رفت، اما وقتی منتقد ثابت «هفت» تیزی کلامش را فیلم‌ها و فیلمسازان شاخص چون «جرم» مسعود کیمیایی و «جدایی نادر از سیمین» اصغر فرهادی تقدیم کرد، میان سردبیر و منتقد اختلاف افتاد. مشکل اساسی‌تر، منازعات تمام‌نشدنی مدیریت سینما با خانه سینما بود. منازعاتی که در نهایت به خداحافظی جیرانی با برنامه «هفت» منجر شد. «هفت» بدون جیرانی ادامه یافت، اما دیگر آن برنامه جذاب و دیدنی نبود. جیرانی در سال‌های بعد به مجله‌های تصویری رفت و برای پلتفرم‌های آنلاین برنامه‌های گفت‌وگومحور تولید کرد. حالا مصاحبه‌های جذاب جیرانی با چهره‌های شاخص سینما، از صفحات نشریات کاغذی به عرصه تصویر رسیده بود؛ نشانه‌ای از به‌روز بودن روزنامه‌نگاری که سینمای ایران مسئله اصلی آن بود و همچنان هست.
هفته‌نامه‌ای که هرروز منتشر می‌شد
در سال ۱۳۹۴، فریدون جیرانی مصمم به انتشار روزنامه سینمایی شد؛ روزنامه‌ای که برخلاف رسم روز، بیشتر تحلیلی تا خبری باشد. با پذیرش درخواست حسین وخشوری، صاحب‌امتیاز «هفته‌نامه سینما»، از سوی وزارت ارشاد — که سال‌ها قافیه را به روزنامه‌ها و وب‌سایت‌های سینمایی باخته بود — از دل هفته‌نامه، «روزنامه سینما» در اواخر تابستان ۱۳۹۴ متولد شد. این روزنامه پرمطلب با قطعی غیرمتعارف، هر روز انبوهی از گزارش، مقاله و مصاحبه منتشر می‌کرد و برخلاف دیگر روزنامه‌های سینمایی وقت، نمی‌شد در عرض نیم ساعت مطالعه‌اش را به پایان رساند. تحریریه جوان روزنامه سینما، با ترکیبی از خبرنگارانی که تجربه حضور در اولین روزنامه سینمایی ایران را داشتند و خبرنگاران ادب و هنر روزنامه‌های سیاسی، تشکیل شد.
جیرانی به عنوان سردبیر، با انرژی و شوری مثال‌زدنی تحریریه را مدیریت می‌کرد؛ سردبیری که گاهی ساعت ۸ شب انتظار داشت تحریریه بر اساس یک خبر ۲۰۰ کلمه‌ای که روی خروجی خبرگزاری‌ها قرار گرفته بود، یک پرونده ۴ صفحه‌ای آماده کند. رد و نشان علایق جیرانی به طرح مباحث تاریخ سینمای ایران و جهان را در صفحات روزنامه «سینما» به خوبی می‌توان ردیابی کرد. جیرانی سردبیر سخت‌گیری بود و خیلی وقت‌ها مقاله، نقد یا گزارشی را که به هر دلیل — معمولاً به دلیل اشتباهات تاریخی — نامناسب می‌دید، حذف می‌کرد.
تحریریه «روزنامه سینما» که اغلب با سابقه فعالیت سینمایی‌نویسی در روزنامه‌ها جذب شده بودند، در آن روزها و شب‌ها، شاهد اتفاقاتی بودند که به ندرت در گذشته تجربه کرده بودند؛ به‌ویژه روزنامه‌نگارانی که از دل گروه‌های ادب و هنر روزنامه‌های سیاسی آمده بودند، خیلی سخت توانستند خود را با شیوه سردبیری جیرانی تطبیق دهند و خیلی‌هایشان نیز نتوانستند و از روزنامه «سینما» رفتند. روزنامه‌ای که تا اواخر اردیبهشت ۱۳۹۵ به سردبیری جیرانی منتشر شد، با وجود عمر کوتاهش، به عنوان تجربه‌ای منحصربه‌فرد و تا امروز تکرار نشدنی در روزنامه‌نگاری سینمایی این سرزمین محسوب می‌شود.
کارگردانی که روزنامه‌نگار ماند
در سال‌های اخیر، بیشتر گفت‌وگوها، خاطرات و مقالات جیرانی در کتاب‌مجله «بیست‌وچهار» منتشر می‌شد. جدا از این، او در هر فرصت مغتنمی به رخدادهای روز و مهم واکنش نشان می‌داد و هنوز هم این روحیه را حفظ کرده است. فریدون جیرانی سال‌ها پیش گفته بود: «هروقت احساس می‌کنم آمادگی فیلمسازی ندارم کار روزنامه‌نگاری انجام می‌دهم، تحقیقاتم را کامل می‌کنم، مصاحبه‌های تاریخ سینما می‌خوانم و یا فکر می‌کنم که کار مطبوعاتی انجام بدهم و به همین شکل توانستم شکست‌ها و مشکلات را تحمل کنم.» به این ترتیب، می‌توان منتظر تالیفات تازه جیرانی — با آن حافظه غبطه‌برانگیزش — درباره تاریخ سینمای ایران ماند.
