آیا محاصره زمینی ایران توسط آمریکا امکان‌پذیر است؟
در اقدامی پس از عدم موفقیت در محاصره دریایی ایران، اکنون آمریکا بر مسیرهای زمینی و دریای خزر متمرکز شده و با تشکیل کارگروه «دروازه آهنین» در سنتکام، هدف خود را محدودسازی جابه‌جایی سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته و تجارت کالاهای تحریمی برای وارد کردن فشار بر تجارت منطقه‌ای ایران قرار داده است.
به گزارش قاب فردا به نقل از همشهری آنلاین، حرکت جدید آمریکا عمدتاً بر شبکه‌های حمل‌ونقل، شرکت‌های واسطه و شرکای تجاری ایران متمرکز است تا با هدف زمینگیر کردن تجارت منطقه‌ای و افزایش هزینه‌های آن، شاید بتواند رؤیای فروپاشی اقتصادی ایران را ظرف دو هفته محقق سازد؛ هرچند به‌نظر می‌رسد شکست این سیاست قطعی است.
ماهیت محاصره زمینی آمریکا
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) روز شنبه گذشته از تشکیل کارگروه ویژه‌ای با نام «دروازه آهنین» خبر داد. این کارگروه متشکل از حدود ۲۰ نظامی و غیرنظامی است و در شهر تمپا، ایالت فلوریدا مستقر خواهد شد. مأموریت اعلام‌شده این کارگروه، هماهنگی با سایر نهادهای دولتی آمریکا برای جلوگیری از جابه‌جایی سامانه‌های تسلیحاتی پیشرفته، فناوری‌های دومنظوره، کالاهای تحریمی و آنچه واشنگتن جریان‌های درآمدی غیرقانونی می‌نامد، از مسیرهای زمینی ایران و دریای خزر است.
این تصمیم در ادامه محاصره دریایی بنادر ایران اتخاذ شده؛ محاصره‌ای که سنتکام مدعی است تاکنون مانع از صادرات بیش از ۲۵میلیارد دلار نفت خام ایران شده است. اکنون واشنگتن قصد دارد دامنه محدودیت‌ها را به مسیرهایی گسترش دهد که در سال‌های تحریم به یکی از کانال‌های اصلی تداوم تجارت خارجی کشور تبدیل شده‌اند.
محاصره یا فشار بر شبکه تجارت؟
با نگاهی اولیه، عنوان «دروازه آهنین» این برداشت را ایجاد می‌کند که آمریکا قصد دارد مرزهای زمینی ایران را نیز به سرنوشت بنادر جنوبی دچار کند؛ اما از منظر اقتصادی و اجرایی باید میان محاصره فیزیکی مرزها و محدودسازی شبکه‌های تجاری تمایز قائل شد.
با فرض اینکه آمریکا کارگروهی ۲۰نفره در فلوریدا را برای رصد جریان تجارت ایران تشکیل داده و هیچ نیرویی برای محاصره مرزهای ما اعزام نکرده است، این نکته روشن است که ۵۷۰۰ کیلومتر مرز زمینی ایران با ۷ کشور و ۷۵۰ کیلومتر خط ساحلی در شمال، ظرفیتی غیرقابل محاصره و مسدودسازی دارد و آمریکا هیچ شانسی برای توقف جریان تجارت در گذرگاه‌های متعدد ایران ندارد.
اهمیت این کارگروه بیشتر در هماهنگی اطلاعاتی، شناسایی شرکت‌های واسطه، ردیابی محموله‌ها و اعمال فشار بر شبکه‌های مالی و حمل‌ونقل است. آمریکا با این اقدام، در قبال هر کشوری می‌تواند با تهدید شرکت‌های خارجی به تحریم، افزایش هزینه همکاری با کشور موردنظر و محدود کردن دسترسی واسطه‌ها به نظام مالی بین‌المللی، مسیر ورود برخی کالاها را دشوارتر کرده و بدون بستن فیزیکی مرزها، افزایش هزینه‌های بیمه، حمل‌ونقل، تأمین مالی و ترخیص کالا را به تجارت کشور موردنظر تحمیل کند؛ اما نکته اینجاست که ایران در این موضوع «هر کشوری» محسوب نمی‌شود و از سال‌ها پیش تمام محدودیت‌هایی را که در توان این کارگروه است، تجربه کرده و با ممارست بسیار، راهکارهای دور زدن این محدودیت‌ها را نیز یافته است.
هژمونی اقتصاد منطقه‌ای ایران
تجارت ایران با همسایگان صرفاً مجموعه‌ای از قراردادهای میان دولت‌ها و شرکت‌های بین‌المللی نیست. پس از چند دهه تحریم، بخش مهمی از تجارت خارجی کشور بر شبکه‌ای از بازرگانان خصوصی، شرکت‌های کوچک و متوسط، واسطه‌های محلی و شرکای تجاری در کشورهای همسایه استوار شده است. در بسیاری از مناطق مرزی، روابط اقتصادی دوطرف به‌تدریج به بخشی از زندگی اجتماعی و معیشت خانوارها تبدیل شده است؛ به‌گونه‌ای که خانواده‌ها و کسب‌وکارهای دوسوی مرز در زنجیره تأمین و توزیع کالا با یکدیگر ارتباط حیاتی دارند.
این ساختار، تجارت با ایران را به منافعی مشترک برای طرفین تبدیل کرده است. برای مثال، مبادلات ایران و عراق و افغانستان تنها به تجارت رسمی شرکت‌های بزرگ محدود نشده و بخش قابل‌توجهی از فعالیت اقتصادی در شهرهای مرزی و بازارهای محلی جریان دارد؛ بنابراین هرگونه فشار خارجی برای محدود کردن این مبادلات، علاوه بر اقتصاد ایران، منافع بازرگانان و فعالان اقتصادی کشورهای همسایه را نیز تهدید می‌کند.
تجربیات گذشته نیز نشان داده است که فشار بر ارتباطات اقتصادی و رفت‌وآمد مردم ایران، لزوماً با همراهی طرف مقابل مواجه نمی‌شود. ماجرای تلاش برای محدود کردن پذیرش مسافران ایرانی در فرودگاه نجف و اعتراض مردم عراق به این تصمیم، نمونه‌ای از حساسیت اجتماعی نسبت به محدودیت‌هایی است که منافع مشترک دوطرف را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.
آزمون آمریکا در کاسپین
پس از محاصره بنادر جنوبی، واردات کالاهای اساسی که عمدتاً حجیم و انبوه هستند، به بنادر شمالی ایران در دریای کاسپین منتقل شد و بخش عمده ظرفیت این بنادر به تخلیه کالاهای اساسی اختصاص یافت. در این شرایط، عملکرد اصلی بنادر شمالی تأمین کالاهای اساسی کشور است و هرگونه فشار آمریکا به این بنادر، می‌تواند نیت پلید این کشور برای اخلال در تأمین کالاهای اساسی و فشار بر معیشت مردم ایران را آشکار کند.
اهمیت دریای خزر در راهبرد جدید آمریکا از آن‌جهت است که این پهنه آبی، ایران را به روسیه و کشورهای آسیای مرکزی متصل می‌کند و می‌تواند بخشی از فشار محاصره اقتصادی جنوب را کاهش دهد.
