سیاست‌های جدید دولت در حوزه بنزین؛ تغییرات کلیدی و مسیر آتی

به گزارش قاب فردا به نقل از همشهری آنلاین، روند تغییرات جدید بنزین از ۱۷ شهریور امسال آغاز شد؛ زمانی که دولت نرخ سوم بنزین را از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان افزایش داد. این تغییر، نخستین نشانه جدی از بازنگری در سیاست تثبیت قیمت سوخت بود؛ اما برخلاف برخی گمانه‌زنی‌ها، دولت در آن مقطع سراغ تغییر دو سهمیه اصلی بنزین نرفت. سهمیه ۶۰ لیتری با نرخ ۱۵۰۰ تومان و سهمیه ۵۰ لیتری با نرخ ۳۰۰۰ تومان همچنان پابرجا ماند و افزایش قیمت به بنزین مازاد بر این سهمیه‌ها محدود شد.

محدودیت کارت‌های آزاد در ۱۱ استان

مرحله بعدی این تغییرات از اوایل آبان آغاز شد. سوم آبان، مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی اعلام کرد استفاده از کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها در ۱۱ استان محدود شده است. این طرح پیش از این در کرمان اجرا شده بود و سپس شامل استان‌های سیستان‌وبلوچستان و خراسان جنوبی گردید و از ابتدای آبان، هشت استان هرمزگان، یزد، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، خراسان شمالی، خراسان رضوی، اردبیل و کردستان نیز به فهرست مناطق مشمول افزوده شدند.

در این طرح، رانندگان برای سوخت‌گیری موظف به استفاده از کارت شخصی خود بودند و سهمیه بنزین با نرخ سوم نیز به کارت سوخت خودرو منتقل شده بود. به‌این‌ترتیب، تغییر اصلی در این مرحله نه افزایش مجدد قیمت، بلکه تحول در شیوه دسترسی به بنزین آزاد بود. در تهران نیز به‌جای جمع‌آوری کارت‌های جایگاه، طرح احراز هویت استفاده‌کنندگان از کارت‌های اضطراری در تعدادی از جایگاه‌ها در دستور کار قرار گرفت.

اختیار اصلاح قیمت در کارگروه ویژه

هم‌زمان با اجرای محدودیت‌ها، تحول مهمی در سطح سیاست‌گذاری رخ داد. هیأت وزیران در جلسه ۲۲ مهرماه مصوبه‌ای را تصویب کرد که بر اساس آن، کارگروه ویژه انرژی اختیار بازبینی قیمت و سهمیه فرآورده‌های نفتی و گاز طبیعی را به دست آورد. این مصوبه ششم آبان رسانه‌ای شد.

بر اساس این تصمیم، کارگروه می‌تواند با هدف مدیریت مصرف، جلوگیری از هدررفت منابع و بهینه‌سازی تخصیص سوخت، قیمت و سهمیه حامل‌های انرژی را در بخش‌های مختلف مصرفی بازبینی کند. در متن مصوبه همچنین بر ضرورت توجه به ملاحظات اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی تأکید شده است.

اهمیت این مصوبه در آن است که اختیار اصلاح قیمت و سهمیه‌بندی صرفاً به موضوع بنزین محدود نمانده و سایر فرآورده‌های نفتی و گاز طبیعی را نیز در بر می‌گیرد. بااین‌حال، واگذاری اختیار به کارگروه به معنای اعلام قیمت جدید یا تصویب افزایش فوری نرخ بنزین نیست؛ بلکه چارچوب تصمیم‌گیری برای تغییرات احتمالی آینده را فراهم کرده است.

جمع‌آوری تدریجی کارت‌های آزاد

به‌تازگی محمدجعفر قائم‌پناه، معاون اجرایی رئیس‌جمهور، در جریان سفر به هرمزگان با اشاره به قاچاق روزانه حدود ۳۰ میلیون لیتر سوخت و اینکه کارت‌های آزاد جایگاه‌ها یکی از عوامل اصلی خروج غیرقانونی سوخت بودند، گفت: جمع‌آوری تدریجی کارت‌های آزاد جایگاه‌ها در ۱۱ استان اجرا شده و این روند طی هفته‌های آینده به سایر استان‌ها نیز تعمیم خواهد یافت.

او از پیش‌بینی سهمیه جبرانی برای گروه‌هایی مانند معلمان، صیادان و کادر درمان خبر داد. در کنار این اقدامات، افزایش ظرفیت جایگاه‌های عرضه سوخت جایگزین و تقویت حمل‌ونقل عمومی نیز از برنامه‌های مطرح‌شده در هرمزگان بود.

سقاب‌اصفهانی: مشکل تأمین داریم

در این میان، اظهارات اسماعیل سقاب‌اصفهانی، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، جنبه دیگری از ماجرا را برجسته کرد. او با اشاره به محدودیت منابع تأمین بنزین گفت: دولت دیگر نمی‌تواند مانند گذشته هر میزان سوخت موردنیاز را بدون محدودیت در اختیار مصرف‌کنندگان قرار دهد.

سقاب‌اصفهانی هشدار داد: ادامه شیوه قبلی عرضه ممکن است به کمبود بنزین در برخی جایگاه‌ها منجر شود و حتی فعالیت بعضی از آن‌ها را مختل کند.

او از مردم خواست برای سفرهای خود برنامه‌ریزی کنند و با توجه به امکان ذخیره‌سازی سهمیه اول تا سه ماه، بخشی از سهمیه کارت شخصی را برای سفرهای آینده نگه دارند.

این اظهارات از آن‌جهت اهمیت دارد که موضوع محدودیت کارت جایگاه را از یک اقدام برای مقابله با قاچاق به مسئله مدیریت عرضه و جلوگیری از کمبود در شبکه توزیع نیز مرتبط می‌کند.

نرخ سوم ثابت نمی‌ماند؟

سقاب‌اصفهانی در بخش دیگری از اظهارات خود به آینده قیمت بنزین پرداخت و گفت: بر اساس مصوبه دولت، نرخ سوم بنزین به قیمت خرید از پالایشگاه‌ها متصل شده و قرار است در دوره‌های فصلی مورد بازنگری قرار گیرد. بااین‌حال، زمان اجرای تغییر بعدی مشخص نشده است.

او تأکید کرد دولت برنامه‌ای برای تعیین نرخ چهارم بنزین ندارد و هرگونه تغییر در نرخ سوم باید با اطلاع‌رسانی قبلی انجام شود. این موضع نشان می‌دهد دولت فعلاً از ایجاد پله قیمتی جدید سخن نمی‌گوید، اما نرخ ۱۰ هزار تومانی نیز لزوماً نرخ ثابتی برای بلندمدت نخواهد بود.

خط کش عارف برای اظهارات بنزینی

محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، در واکنش به تعدد اظهارنظرها درباره سیاست‌های بنزینی دولت، از مسئولان خواست پیش از نهایی شدن تصمیمات، درباره این موضوع اظهارنظر نکنند.

او تأکید کرد: تصمیمات مربوط به بنزین و فرآورده‌های نفتی پس از نهایی شدن، از طریق سخنگوی دولت یا مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی اعلام خواهد شد.

عارف با اشاره به‌احتمال تغییر پیشنهادهای مطرح‌شده در کارگروه‌ها و کمیته‌های تخصصی گفت نباید تصمیمات نهایی‌نشده این مجموعه‌ها به‌عنوان موضع رسمی دولت به مردم منتقل شود.

۱۰ خط قرمز بنزینی دولت

بنزین دوباره به صدر خبرهای این روزها بازگشته است. این بار بحث درباره اینکه دولت چه باید بکند را کنار بگذاریم و از آنچه نباید انجام دهد حرف بزنیم.

دو تجربه پیش روی ماست. یکی افزایش قیمت بنزین در دولت روحانی؛ همان ماجرای معروف «من هم صبح جمعه فهمیدم» که به حوادث تلخ آبان ۹۸ منتهی شد. دیگری تجربه دولت پزشکیان در اجرای مرحله‌ای اصلاح قیمت بنزین، بدون تکرار آن شوک فراگیر و البته موفق.

این روزها که اظهارنظرها درباره بنزین حساسیت‌هایی ایجاد کرده، مرور این دو تجربه ضروری است.

۱۰ خط قرمز دولت در اصلاحات بنزینی

۱. پنهان‌کاری نکنید

هر تصمیمی درباره بنزین باید پیش از اجرا، شفاف و با جزئیات به اطلاع مردم برسد. مردم نباید نخستین‌بار در جایگاه سوخت با تغییرات مواجه شوند.

۲. شوک‌درمانی نکنید

حتی تصمیم‌های اقتصادی ضروری نیز اگر ناگهانی و بدون زمینه‌سازی اجرا شوند، می‌توانند به بحران اجتماعی تبدیل شوند. اصلاح قیمت باید تدریجی و قابل پیش‌بینی باشد.

۳. تک‌بعدی تصمیم نگیرید

بنزین فقط یک مسئله اقتصادی نیست. پیامدهای معیشتی، اجتماعی، سیاسی و امنیتی هر تصمیم باید پیش از اجرا ارزیابی شود.

۴. بن‌بست ایجاد نکنید

هیچ راننده‌ای نباید در میانه سفر، با اتمام سهمیه و نبود امکان دسترسی به بنزین مواجه شود. برای شرایط اضطراری و مصرف خارج از سهمیه باید راهکار روشن وجود داشته باشد.

۵. مردم را غافلگیر نکنید

میان اعلام تصمیم و زمان اجرای آن باید فرصت کافی برای اطلاع‌رسانی و برنامه‌ریزی خانوارها و کسب‌وکارها وجود داشته باشد.

۶. مردم را مقصر ندانید

مصرف بالای بنزین صرفاً نتیجه رفتار مصرف‌کنندگان نیست. خودروهای پرمصرف، ناوگان فرسوده و ضعف حمل‌ونقل عمومی نیز در شکل‌گیری این وضعیت سهم دارند.

۷. عدالت را فراموش نکنید

شرایط اقتصادی و میزان وابستگی افراد به خودرو یکسان نیست. رانندگان تاکسی، کارگران، ساکنان مناطق روستایی و خانوارهای کم‌درآمد نباید با سیاستی یکسان، اما با هزینه‌های نابرابر مواجه شوند.

۸. بدون آزمون اجرا نکنید

سامانه کارت سوخت، جایگاه‌های عرضه، سازوکار سهمیه‌بندی و پرداخت‌های جبرانی باید پیش از اجرای سراسری آزمایش شوند تا اختلال‌های احتمالی به مردم منتقل نشود.

۹. متناقض اظهارنظر نکنید

اظهارات متفاوت مسئولان درباره افزایش قیمت یا تغییر سهمیه‌ها، فضای بی‌اعتمادی و نگرانی ایجاد می‌کند. دولت باید مرجع مشخص و واحدی برای اطلاع‌رسانی داشته باشد.

۱۰. بر اشتباه اصرار نکنید

اگر اجرای یک سیاست نتایج پیش‌بینی‌نشده یا آثار نامطلوبی به همراه داشت، دولت باید امکان بازنگری و اصلاح آن را فراهم کند. عقب‌نشینی از تصمیم نادرست، نشانه عقلانیت در سیاست‌گذاری است.